ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

Το κάστρο της Ρόδου

Το 1988 η UNESCO ανακήρυξε τη Ρόδο «πόλη παγκόσμιας κληρονομιάς». Το χαρακτηρισμό αυτό η πόλη τον οφείλει στο κάστρο της και τη μεσαιωνική πόλη που αυτό περικλείει στα τείχη του, που αντίστοιχα χαρακτηρίστηκαν «μνημεία παγκόσμιας κληρονομιάς».

Πρόκειται για ένα από τα μεγαλύτερα και πιο καλοδιατηρημένα κάστρα της Ευρώπης.

Πρόκειται, όμως, και για ένα μνημείο που σχετίζεται με μια από τις πιο παράξενες και λαβυρινθώδεις περιόδους της ιστορίας, το μεσαίωνα. Και ήταν εδώ που γράφτηκε η συνέχεια της ιστορίας των αινιγματικών Ναϊτών Ιπποτών.

Αλλά, πριν μιλήσουμε για την ιστορία του μνημείου, ας ρίξουμε μια σύντομη ματιά στο χώρο.

Τα όρια του κάστρου ορίζονται από τα τείχη του, που με τη σειρά τους οριοθετούν την -μήκους μερικών χιλιομέτρων- τάφρο που το περιζώνει.

 Λίγες πετρόκτιστες γέφυρες ενώνουν τη σύγχρονη πόλη με το κάστρο...

...οδηγώντας προς την παλιά μεσαιωνική πόλη που είναι κτισμένη στο εσωτερικό του.

Εκτός από τις γέφυρες αυτές, υπήρχε παλαιότερα ένας ακόμα τρόπος πρόσβασης στο εσωτερικό του κάστρου, μέσω κάποιων υπόγειων στοών, στις οποίες μπορούσε κανείς να εισέλθει διαμέσου ορισμένων ανοιγμάτων της τάφρου που διατηρούνται μέχρι και σήμερα.

Οι στοές αυτές προχωρούσαν, άλλες προς τη μεσαιωνική πόλη και άλλες προς απομακρυσμένες από το κάστρο τοποθεσίες, εκτεινόμενες μερικές φορές σε μήκος αρκετών χιλιομέτρων. Στις μέρες μας ελάχιστες στοές έχουν παραμείνει βατές, και οι περισσότερες έχουν πια καταρρεύσει ή μπαζωθεί.

Η ηλικία των περισσοτέρων απ' αυτές ανάγεται στην εποχή κατασκευής του κάστρου από τους Ιωαννίτες Ιππότες, στις αρχές του 14ου αιώνα μ.Χ.

Όμως, ποιοι ήταν οι Ιωαννίτες Ιππότες;

Η ιστορία ξεκινάει πολύ παλιά, λίγο πριν από το τέλος της πρώτης σταυροφορίας, η οποία επισήμως έληξε στις 11/11/1100 (ενδιαφέρον νούμερο, ε;) με την κατάκτηση της Ιερουσαλήμ από τους χριστιανούς σταυροφόρους. Οι Βενεδικτίνοι μοναχοί, όμως, είχαν παρουσία στην περιοχή από αρκετά πιο νωρίς, πριν ακόμα από την έναρξη της σταυροφορίας. Το δόγμα των Βενεδικτίνων, ανάμεσα στα λοιπά θρησκευτικά καθήκοντα, έθετε ως ύψιστο χρέος των πιστών την περίθαλψη των ασθενών και των αναπήρων. Στα πλαίσια αυτά, είχε ιδρυθεί από τους Βενεδικτίνους μοναχούς, ήδη από το 1070, ένα νοσοκομείο στην Ιερουσαλήμ, αφιερωμένο στον καθολικό 'Αγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα ("St. John the Almsgiver").

Το έτος 1099, μαζί με τις λοιπές ανακατατάξεις που επέφερε στα εδάφη των Αγίων Τόπων η σταυροφορία, το νοσοκομείο αποκόπτεται διοικητικά από τους Βενεδικτίνους και αποκτά αυτόνομη υπόσταση, συνιστώντας πλέον ανεξάρτητη αρχή. Οι μοναχοί που το υπηρετούν ονομάζονται πλέον "Τάγμα των Περιθαλπόντων Μοναχών" ("Hospitallers") και φέρονται υπό την ηγεσία του ιδρυτή και πρώτου τους αρχηγού, Peter Gerard.

Αξίζει να σημειώσουμε την αρχική αυτή ενασχόληση των μοναχών του τάγματος με την περίθαλψη των νοσούντων και των πασχόντων. Δε θα πρέπει να ξεχνάμε ότι οι ιατρικές μέθοδοι της εποχής λίγο απείχαν από τις πρακτικές της μαγγανείας, και πως οι όποιες θεραπευτικές προσεγγίσεις ενάντια στις χρόνιες ασθένειες κατέληγαν συνήθως σε τεχνικές εξορκισμού «των δαιμονίων», μιας και οι περισσότερες νόσοι του σώματος αντιμετωπίζονταν σαν νόσοι της ψυχής. Έτσι, οι θεραπευτές μοναχοί, όποτε δεν ασχολούνταν με τη φροντίδα των νοσηλευόμενων τους, περνούσαν το χρόνο τους μελετώντας συγγράμματα σχετικά με τις θεραπευτικές πρακτικές της εποχής. Το γεγονός αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την εξέλιξη του τάγματος και τη συνέχεια της ιστορίας.

Ο πρώτος αρχηγός του τάγματος, Peter Gerard, πεθαίνει το 1118. Διάδοχος του, την ίδια χρονιά, αναλαμβάνει ο Γάλλος Raymond de Puy, που λίγο αργότερα θα μεταβάλλει καθοριστικά τη φύση και το χαρακτήρα της αδελφότητας. Εδώ υπάρχει μια σημαντική λεπτομέρεια: λίγους μόνο μήνες νωρίτερα εκείνη τη χρονιά, ένας άλλος Γάλλος ιππότης, ο Hugh of Payens, ιδρύει ένα άλλο μιλιταριστικό τάγμα υπό το δόγμα των Βενεδικτίνων, το τάγμα των "Πτωχών ιπποτών του Χριστού και του ναού του Σολωμόντα" ("The Poor Knights of Christ and of the Temple of Solomon") ή αλλιώς "Τάγμα των Ναϊτών ιπποτών", όπως έμεινε στην ιστορία.

Ο Raymond de Puy σύντομα ακολουθεί το παράδειγμα του τάγματος των Ναϊτών και εγκαθιδρύει ένα στρατιωτικό βραχίονα στο τάγμα των Περιθαλπόντων. Σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα ο μιλιταριστικός προσανατολισμός του τάγματος επικρατεί του φιλανθρωπικού του υπόβαθρου, και ταυτόχρονα ο προστάτης άγιος του τάγματος αλλάζει από τον 'Αγιο Ιωάννη τον Ελεήμονα στον 'Αγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Ως επίσημη δικαιολογία για την αλλαγή αυτή του προστάτη αγίου προβάλλεται η προσάρτηση από το τάγμα του γειτονικού ελληνικού ορθόδοξου μοναστηριού του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή (το οποίο επανήλθε υπό Ορθόδοξη δικαιοδοσία τον 19ο αιώνα). Το τάγμα στο εξής φέρεται υπό τον τίτλο "Ιωαννίτες ιππότες", ενώ ο αρχηγός του, αρχής γενομένης από τον de Puy, ονομάζεται "Mέγας Μάγιστρος" ("Grant Master").

Ο Raymond de Puy.

Έως τα μέσα του 12ου αιώνα, οι Ιωαννίτες, έχοντας μεταλλαχθεί πλήρως σε στρατιωτικό τάγμα μοναχών και λογοδοτώντας μονάχα στον Πάπα, έχουν επεκτείνει την κυριαρχία τους στα εδάφη της Εγγύς Ανατολής, έχοντας θέσει υπό τον έλεγχο τους αρκετά κάστρα της περιοχής, με πιο γνωστό το "Crak des Chevaliers", το οποίο θεωρούνταν το ισχυρότερο φρούριο ολόκληρης της επικράτειας.

Παρά τον μεταξύ τους ανταγωνισμό, οι Ιωαννίτες θεωρούνταν αδελφό τάγμα με τους Ναΐτες, σε συνεργασία με τους οποίους μάχονταν εναντίων των Μουσουλμάνων που επιχειρούσαν διαρκώς να ανακαταλάβουν τους Αγίους Τόπους.

Ένας Ναΐτης (αριστερά) και ένας Ιωαννίτης (δεξιά).

Στις 12 Ιουλίου του 1244, η Ιερουσαλήμ πέφτει τελικά στα χέρια των Μουσουλμάνων και, λίγα χρόνια αργότερα, το 1291, όταν και τα τελευταία τους οχυρά έχουν πλέον καταληφθεί, οι Ιωαννίτες μεταφέρουν το μοναστήρι και το νοσοκομείο τους στη Λεμεσσό της Κύπρου, η οποία τα χρόνια εκείνα λειτουργούσε ως μεταβατικός σταθμός για τους Χριστιανούς που εγκατέλειπαν τους Αγίους Τόπους

Οι Ιωαννίτες χρειάζονταν πια ένα καινούριο «σπίτι». Λίγα χρόνια αργότερα, το 1307, αποσπούν τελικά την παπική έγκριση προκειμένου να καταλάβουν το νησί της Ρόδου, το οποίο είχε εν τω μεταξύ ανεξαρτητοποιηθεί από την υπόλοιπη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Το 1310 η Ρόδος περιέρχεται υπό την κυριαρχία των Ιωαννιτών ιπποτών (για τα παραπάνω ακολουθείστε το: History of the Order of St. John).

Κάτι περισσότερο από δύο αιώνες είχαν περάσει από την ίδρυση τους, και οι Ιωαννίτες είχαν εξελιχθεί, απέχοντας κατά πολύ από το χαρακτήρα του αρχικού τάγματος. Δεν επρόκειτο πια για ένα συνηθισμένο μοναστικό τάγμα αλλά για μια πολυεθνική αδελφότητα με πολλά παρακλάδια και ποικίλες επιδιώξεις. Οι Ιωαννίτες της Ρόδου ήταν οργανωμένοι σε επτά διαφορετικές «Γλώσσες» («Langues» ή «Tongues»), αυτές της Προβηγγίας, της Ωβέρνης, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ισπανίας, της Ιταλίας και της Αγγλίας. Έμβλημα τους ήταν ο «σταυρός της Αμάλφης», ο οποίος έγινε αργότερα γνωστός ως «σταυρός της Μάλτας».

Η προέλευση του αποτελεί αντικείμενο αντιδικίας μεταξύ των μελετητών. Αρκετοί υποστηρίζουν ότι οι ρίζες του ξεκινούν από τον ισλαμικό μυστικισμό, επισημαίνοντας ότι οι γραμμές συμμετρίας του παριστάνουν και άστρο εκτός από σταυρό.

Σαν σχήμα, απαντάται ως αρχιτεκτονικό στοιχείο της κουλτούρας των Μαυριτανών και των Σαρακηνών κυρίως, ενώ κοσμεί και αρκετά αρχαία τζαμιά στην Ιερουσαλήμ, τη Δαμασκό τη Βαγδάτη και αλλού στον Αραβικό κόσμο (The Maltese Cross - Order of Malta in the UK).

Κατά τη μακρόχρονη τους παραμονή στα εδάφη της Ανατολής, οι Ιωαννίτες είχαν ζυμωθεί με τις δοξασίες και τις παραδόσεις της ισλαμικής κουλτούρας και της ανατολίτικης μαγικής παράδοσης. Πέρα από το γεγονός αυτό, δύο μόλις χρόνια μετά την εγκατάσταση των Ιωαννιτών στη Ρόδο, το 1312, οι πρώην ανταγωνιστές τους Ναΐτες ιππότες, οι οποίοι είχαν στο μεταξύ καταφύγει στο σύνολο τους σχεδόν στη Γαλλία, κηρύσσονται εκτός νόμου από το βασιλιά Φίλιππο. Το τάγμα τους διαλύεται ως βλάσφημη αίρεση και, με απόφαση του Πάπα, ολόκληρη η τεράστια τους περιουσία, μαζί με όλα τους τα υπάρχοντα, περιέρχονται στους Ιωαννίτες ιππότες. Ταυτόχρονα αρκετοί Ναΐτες προσχωρούν στο τάγμα των Ιωαννιτών.

Η ενασχόληση των Ναϊτών ιπποτών με τη μαγεία και τον αποκρυφισμό αποτελεί θέμα πάρα πολλών βιβλίων τα οποία έχουν γραφτεί παγκοσμίως σχετικά. Το θέμα είναι τεράστιο και ξεφεύγει από το πλαίσιο της παρουσίασης αυτής. Εκείνο όμως που έχει σημασία είναι πως, μαζί με την περιουσία των Ναϊτών, οι Ιωαννίτες κληρονόμησαν και στοιχεία από την αποκρυφιστική τους παράδοση. Σύμφωνα μάλιστα με τον ιστορικό Roger Peyrefitte, στο βιβλίο του "The Knights of Malta" (Secker & Warburg, London, 1960), ήταν ο ίδιος ο Jacques de Molay, ο τελευταίος αρχηγός των Ναϊτών, ο οποίος λίγο καιρό πριν πεθάνει είχε ορίσει τους Ιωαννίτες ιππότες διάδοχους των Ναϊτών με μυστικό του διάταγμα. Έτσι, λοιπόν, εκεί στο κάστρο της Ρόδου, τους παράξενους εκείνους αιώνες, στο αρχαιότερο ιπποτικό τάγμα της Χριστιανοσύνης αναπτύχθηκε σε μεγάλο βαθμό ο δυτικός μυστικισμός.

Η ιστορία αυτή έχει πολλά ακόμη κεφάλαια. Το 1480, μόλις λίγα χρόνια μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης, ο Σουλτάνος Μωάμεθ ο Β' ο πορθητής εκστρατεύει με μια δύναμη 70.000 ανδρών εναντίον της Ρόδου. Το νησί υπερασπίζονται 2000 στρατιώτες και μισθοφόροι μαζί με 600 μόλις Ιωαννίτες ιππότες. Η πολιορκία του κάστρου διαρκεί δύο μήνες και οι Μουσουλμάνοι αποχωρούν κακήν κακώς από το νησί, έχοντας υποστεί βαρύτατες απώλειες! Κατά τη διάρκεια της πολιορκίας, έλαβε χώρα και το ακόλουθο περιστατικό: ένα σοβαρό ρήγμα είχε δημιουργηθεί στα τείχη και μουσουλμάνοι πολεμιστές εισέρχονταν κατά εκατοντάδες στο εσωτερικό του κάστρου από το σημείο αυτό. Ξαφνικά οι μουσουλμάνοι σταματούν την προέλαση τους και αρχίζουν να υποχωρούν πανικόβλητοι. Κανείς δεν έμαθε ποτέ το τι ακριβώς συνέβη, όμως ο θρύλος που επέζησε αναφέρει πως είχαν αντικρίσει την Παναγία και τον 'Αγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή, ντυμένους με δέρματα τράγων και ακολουθούμενους από μια μπάντα ουράνιων στρατιωτών.

Οι Μουσουλμάνοι ανέκαθεν βασίζονταν στους μεγάλους τους αριθμούς. Έτσι, μισό περίπου αιώνα αργότερα, το 1522, ο Σουλτάνος ξαναδοκιμάζει, με μια δύναμη 700 πλοίων και 200.000 ανδρών αυτή τη φορά. Μετά από μάχες έξι μηνών, οι Ιωαννίτες συνειδητοποιούν ότι δεν μπορούν να κρατήσουν άλλο το κάστρο και την 1η Ιανουαρίου του 1523 αποχωρούν από τη Ρόδο, η οποία υπήρξε πατρίδα τους για περισσότερο από δύο αιώνες. Η αποχώρηση αυτή γίνεται αναίμακτα, και στους Ιωαννίτες επιτρέπεται να πάρουν μαζί τους όλα τους τα υπάρχοντα, κατόπιν συμφωνίας με το Σουλτάνο. Ο λόγος; Κατά τη διάρκεια των μαχών, για κάθε θάνατο ενός Ιωαννίτη ιππότη αντιστοιχούσαν 73 νεκροί μουσουλμάνοι στρατιώτες.

Μετά την αποχώρηση τους από τη Ρόδο, οι Ιωαννίτες εγκαταστάθηκαν στη Μάλτα, όπου συνέχισαν να εξελίσσονται, επονομαζόμενοι πλέον "Ιππότες της Μάλτας". Η συνέχεια της ιστορίας ξεφεύγει από το θέμα μας. Πάντως, στους αιώνες που ακολούθησαν, το τάγμα των Ιωαννιτών άπλωσε σταδιακά παρακλάδια του στη Ρωσία, την Αγγλία, την Ιταλία, την Ισπανία, την Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Σουηδία, την Αμερική και σε πολλές ακόμη χώρες, συχνά με τη μορφή ελευθεροτεκτονισμού (American Freemason's "Knights of Malta" Cross και Swedish Freemason's "Knights of Malta" Cross), ενώ κάποιοι τολμηροί μελετητές το συνδέουν και με τη δημιουργία των αμφισβητούμενων "Ιlluminati". Η αδελφότητα των Ιωαννιτών αναμίχθηκε, συγχωνεύτηκε και διασπάστηκε σε πλήθος διαφορετικών μυστικών εταιρειών, και κάθε προσπάθεια να ακολουθηθούν τα ίχνη της αρχικής αδελφότητας στα διαφορετικά της παρακλάδια αποτελεί περίπλοκο εγχείρημα.

Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι πολλές τοπικές ή εθνικές οργανώσεις Ιωαννιτών επιβιώνουν και στις μέρες μας (Knights Hospitaller of St. John - Order of St John of Jerusalem Modern). Ούτε αποτελεί έκπληξη, τελικά, το γεγονός των επανειλημμένων συνεδριάσεων της λέσχης "Bilderberg" στη Ρόδο κατά τα προηγούμενα χρόνια.

Ναι, ασφαλώς η Ρόδος αποτελεί πόλη παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Ίσως μάλιστα εκεί, στο κάστρο της, να κρύβονται περισσότερα μυστικά απ' όσα μπορούμε να υποψιαστούμε.

ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ