ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ

Πεδία, κύματα, έργα και κεραίες (μέρος ΣΤ')

Λίγο πριν το τέλος της ανηφόρας του χωματόδρομου που οδηγεί στη σπηλιά, ο δρόμος τέμνει κάθετα ένα φαραγγοειδές αρχαίο λατομείο. Το λατομείο αυτό είχε επαναλειτουργήσει επί αρκετά χρόνια από το 1836 και μετά, ενώ το τελικό τμήμα του χωματόδρομου που το τέμνει και οδηγεί στη σπηλιά είχε διανοιχτεί για τους σκοπούς των έργων του 1977, και δεν υπήρχε πριν.

Το τμήμα, τώρα, του φαραγγοειδούς λατομείου που βρίσκεται αριστερά του χωματόδρομου καθώς ανηφορίζουμε (δύο πρώτες από τις προηγούμενες φωτογραφίες) ήταν κατά το παρελθόν –πριν τα έργα του 1977– πολύ βαθύτερο, περί τα 20 μέτρα κάτω από τη σημερινή του στάθμη.

Σύμφωνα με τα αρχικά σχέδια των έργων της σπηλιάς, από το δεξί τοίχωμα –όπως κοιτάμε από το χωματόδρομο– του αρχαίου αυτού λατομείου επρόκειτο να ξεκινάει μία σήραγγα, η Ια, όπως σημειώνεται στα σχέδια. Για το σκοπό αυτό, μπαζώθηκε αρχικά κατά λίγα μέτρα ο πυθμένας του λατομείου, ώστε να ανέβει η στάθμη του...

...και σύντομα μετά ξεκίνησε η κατασκευή της σήραγγας Ια.

Η διάνοιξη της σήραγγας Ια προχωρούσε στην αρχή ομαλά και σύμφωνα με τα σχέδια.

Λίγο αργότερα, όμως, συνέβη μία μικρή καταστροφή. Οι μηχανικοί των έργων δεν είχαν υπολογίσει σωστά. Πίστευαν πως προχωρώντας η σήραγγα θα εξακολουθούσε να διανοίγεται μέσα σε μάζα στέρεου βράχου. Αυτό αποδείχτηκε κρίσιμο σφάλμα, καθώς, μόλις ο άξονας της σήραγγας διαπέρασε το τμήμα βράχου που αποτελούσε το δεξί τοίχωμα του λατομείου, βρέθηκε να προχωρά, όχι σε βράχο, αλλά στο βάθους πολλών μέτρων στρώμα αρχαίας λατύπης που απαρτίζει το έδαφος σε μεγάλη ακτίνα μπροστά από τη σπηλιά. Όπως ήταν αναμενόμενο, το αποτελούμενο από λατύπη έδαφος υποχώρησε πάνω από το σημείο στο οποίο είχε φτάσει η σήραγγα, γεμίζοντας τον αυλό της και δημιουργώντας στο σημείο ένα πηγάδι.

Τα παραπάνω επεξηγούνται στο ακόλουθο σχήμα:

Μετά την εξέλιξη αυτή, τα σχέδια των έργων άλλαξαν. Η διάνοιξη της σήραγγας Ια έγινε φανερό ότι δεν μπορούσε να συνεχιστεί, και η όλη επιχείρηση διάνοιξης του συμπλέγματος σηράγγων Ι και ΙV του πρώτου χάρτη των έργων εγκαταλείφθηκε. Ως εναλλακτική λύση, επιλέχθηκε η διάνοιξη μίας άλλης σήραγγας, που θα ξεκινούσε από πιο χαμηλά στο χωματόδρομο και θα παρέκαμπτε το φαραγγοειδές λατομείο πριν καταλήξει στη σπηλιά. Είναι η ημιτελής πρώτη σήραγγα που συναντάμε σήμερα στην αρχή της τελικής ανηφόρας του χωματόδρομου προς τη σπηλιά.

Όσο για το φαραγγοειδές λατομείο από το οποίο είχε ξεκινήσει η σήραγγα Ια, αυτό μεταξύ 1982 και 1983 μπαζώθηκε –μαζί με το μεγαλύτερο μέρος της διανοιχθείσας σήραγγας– για τις ανάγκες των έργων, σε ύψος 15 περίπου επιπλέον μέτρων πάνω από τη στάθμη που είχε ξεκινήσει η διάνοιξη. Έτσι, η σήραγγα αυτή των έργων του 1977 βρίσκεται πλέον θαμμένη σε βάθος 15 περίπου μέτρων κάτω από τον σημερινό πυθμένα του φαραγγοειδούς λατομείου, αριστερά του χωματόδρομου καθώς ανηφορίζουμε (από το αντίστοιχο, μάλιστα, σημείο του εδάφους προεξέχουν ακόμα μερικές σιδερόβεργες).

Κατόπιν των παραπάνω, γίνεται σαφές ότι το τμήμα τεχνητής σήραγγας που είχαμε συναντήσει κατά την κατάβαση μας στο πηγάδι είναι το τελικό τμήμα της σήραγγας Ια, στο οποίο είχε εισρεύσει η λατύπη. Το πηγάδι, λοιπόν, αυτό δεν είναι αρχαίο, όπως είχαμε υποθέσει βασιζόμενοι σε μερικές τετράγωνες λαξεύσεις που φέρει ο κάθετος βράχος του δυτικού του τοιχώματος. Δημιουργήθηκε το 1980, κατά τη διάνοιξη της σήραγγας Ια. Ούτε και είναι πηγάδι ακριβώς· είναι κατολίσθηση.

Είναι πιθανό, πάντως, στο σημείο που εντοπίζεται το πηγάδι να προϋπήρχε κάποιο μικρό κοίλωμα του εδάφους. Γιατί, στον κάθετο βράχο που σήμερα αντιστοιχεί στο δυτικό τοίχωμα του πηγαδιού, λίγο πιο πάνω από το στόμιο, σώζονται σκαλίσματα, τα οποία ενδεχομένως ανήκαν σε κάποιον τρωγλοδύτη ή ασκητή (η υπόθεση περί ασκηταριού έχει διατυπωθεί από τον Μ. Κορρέ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ).

Και είναι κάπως περίεργο, γιατί, φανταστείτε πώς θα ένιωθε ο άνθρωπος αυτός αν με κάποιον τρόπο μάθαινε πως, μέσα σε ενάμισι περίπου αιώνα από τη σκάλιση της επιγραφής του, στην ελάχιστη και απομονωμένη αυτή γωνιά της αττικής γης που αποτελούσε το ήσυχο κατάλυμα του, πρώτα το δάπεδο θα κατέρρεε λόγω της διάνοιξης μιας τεχνητής σήραγγας ακριβώς κάτω του, έπειτα δε από λίγα χρόνια ο ογκόλιθος που αποτελούσε τη σκεπή του καταλύματος θα κατέρρεε επίσης, καταπλακώνοντας τον πυθμένα του νεοσχηματισμένου πηγαδιού.

Είναι, όμως, καιρός να πούμε δυο λόγια για τα έργα της σπηλιάς.

Όταν αναφερόμαστε στα «έργα της σπηλιάς», αναφερόμαστε βασικά στα έργα που ξεκίνησαν στις αρχές φθινοπώρου του 1977 και διακόπηκαν επισήμως τον Ιούλιο του 1983. Υπήρξε μία επανέναρξη των έργων τον Αύγουστο του 1990, η οποία, όμως, δεν προχώρησε πέρα από το στάδιο της εγκατάστασης εργοταξίου και μηχανημάτων έξω από τη σπηλιά, σε συνδυασμό με μερικές άλλες προπαρασκευαστικές εργασίες. Οι εργασίες εκείνες διακόπηκαν στα τέλη φθινοπώρου του ίδιου έτους, πριν επιφέρουν αξιόλογες μεταβολές στη σπηλιά και τους πέριξ αυτής χώρους. Και στις δύο περιπτώσεις, επισήμως, τα έργα εκτελούνταν για λογαριασμό της ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας.

Τώρα, δε θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι γνωρίζουμε με βεβαιότητα το τι ακριβώς επρόκειτο να κατασκευαστεί με τα έργα της σπηλιάς. Εκείνο, όμως, που γνωρίζουμε είναι ότι σκοπός τους δεν ήταν η κατασκευή, ούτε χώρου εγκατάστασης πυρηνικών πυραύλων ούτε στρατιωτικού καταφυγίου, όπως έχει υποστηριχθεί. Μια βάση, έστω και απλής φύλαξης πυρηνικών όπλων, απαιτεί εγκαταστάσεις πολύ μεγαλύτερης χωρητικότητας και πολυπλοκότητας απ' ό,τι προβλεπόταν για τις εγκαταστάσεις της σπηλιάς, σύμφωνα με τα σχέδια. Όσο για την υπόθεση περί καταφυγίου, όπως φαίνεται καθαρά στα σχέδια των έργων, τα δύο βασικά συμπλέγματα σηράγγων (σήραγγες Ι, ΙV και ΙΙ, ΙΙΙ) δεν υπήρχε πρόβλεψη να συνδέονται μεταξύ τους, παρά μόνο μέσω της σπηλιάς, στην οποία και θα κατέληγαν. Αυτό, από μόνο του, αποδυναμώνει τη συγκεκριμένη εκδοχή. Αφήστε που η όλη σχεδίαση των σηράγγων υπερέβαινε κατά πολύ τις ανάγκες εισόδων–εξόδων ενός καταφυγίου.

Ας δούμε τα πράγματα πιο σφαιρικά. Και κατ' αρχάς, υπάρχουν μερικές ενδιαφέρουσες συμπτώσεις αναφορικά με τις χρονολογίες έναρξης και διακοπής των έργων. Είπαμε ότι τα πρώτα έργα της σπηλιάς ξεκίνησαν στις αρχές φθινοπώρου του 1977. Σύμφωνα, τώρα, με πρωτοσέλιδο δημοσίευμα της εφημερίδας "Ριζοσπάστης", ημερομηνίας 5 Αυγούστου 1977, την ίδια ακριβώς περίοδο στάλθηκαν από τις ΗΠΑ καινούρια ηλεκτρονικά μηχανήματα στη βάση τηλεπικοινωνιών της Νέας Μάκρης, ενώ ξεκίνησαν και εργασίες επέκτασης των τούνελ κάτω από αυτή, προς εγκατάσταση του εξοπλισμού. Όπως σημειώνεται στο δημοσίευμα, η επέκταση των δραστηριοτήτων της βάσης Νέας Μάκρης ξεκίνησε σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα –μία εβδομάδα– μετά την υπογραφή της νέας τότε ελληνοαμερικανικής συμφωνίας για τις βάσεις. Η έναρξη, λοιπόν, των έργων στη σπηλιά ήταν πρακτικά ταυτόχρονη με την έναρξη εργασιών επέκτασης στη βάση της Νέας Μάκρης. Ενδιαφέρον, ε; Συμπτωματικά, ήταν τον Μάιο του 1977 που, σύμφωνα με το ιστορικό του Project ELF, είχε προγραμματιστεί να ξεκινήσουν και οι πλήρους κλίμακας εργασίες για τις εγκαταστάσεις του προγράμματος στις ΗΠΑ, με κωδικό όνομα τότε Project SEAFARER. Λόγω αντιδράσεων από πολίτες, το πρόγραμμα SEAFARER ακυρώθηκε, οπότε το στρατιωτικό επιτελείο που ήταν επιφορτισμένο με το όλο εγχείρημα («ELF review group») πρότεινε τον Ιούνιο του 1977 στο Πεντάγωνο την υλοποίηση ενός μικρότερου, τροποποιημένου προγράμματος τηλεπικοινωνιών ELF (http://www.plrc.org/docs/941005B.pdf).

Η βάση της Νέας Μάκρης ανέστειλε, όπως είδαμε, οριστικά τη λειτουργία της στις 17 Αυγούστου 1990, δύο μέρες μετά το σχετικό αποχαιρετιστήριο μήνυμα του αμερικανικού Πολεμικού Ναυτικού (https://web.archive.org/web/20050424185236/https://www.gulflink.osd.mil/declassdocs/navy/19961210/120396_oct96_decls3_0003.html – ανάκτηση από Internet Archive): «Παρότι ο ναυτικός σταθμός τηλεπικοινωνιών της Νέας Μάκρης είναι ο μοναδικός που υπάρχει στην Ελλάδα, αξιωματούχοι του Ναυτικού δηλώνουν ότι το κλείσιμο του δε θα επηρεάσει την τηλεπικοινωνιακή υποστήριξη του στόλου. "Οι τεχνολογικές εξελίξεις που επήλθαν με την πάροδο των ετών μάς επέτρεψαν να μετασταθμεύσουμε τη δραστηριότητα μας αλλού, χωρίς απώλεια στην επιχειρησιακή ικανότητα" εξήγησε ο Charles F Votava, διοικητής της βάσης.» Ήταν τον ίδιο εκείνο Αύγουστο του 1990 που νέα έργα ξεκίνησαν και πάλι στη σπηλιά. Μία, δε, από τις διάφορες «τεχνολογικές εξελίξεις που επήλθαν με την πάροδο των ετών» ήταν η πλήρης ενεργοποίηση λίγους μήνες νωρίτερα, την 1η Οκτωβρίου του 1989, του συστήματος τηλεπικοινωνιών ELF (https://www.navy-radio.com/commsta/elf/clam_lake_elf2003-1.pdf).

Παρεμπιπτόντως, ανεξάρτητα από όλα τα προηγούμενα, ενδεικτικό της αμερικανικής εμπλοκής στην Πεντέλη τις περασμένες δεκαετίες είναι ένα πολύ ενδιαφέρον εύρημα, που παρουσιάζεται στις ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΚΑΙ ΝΕΑ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2006.

Πέρα από τις χρονολογικές συμπτώσεις, υπάρχουν και κάποιες βασικές παρατηρήσεις σε σχέση με τα έργα της σπηλιάς.

Και πρώτα–πρώτα, σε όλη την περίοδο των έργων, από το 1977 ως το 1983, κατασκευάστηκαν τέσσερις σήραγγες –μαζί με τη θαμμένη Ια– συνολικού μήκους πολλών δεκάδων μέτρων. Καθ' όλο αυτό το διάστημα, οι μοναδικές εργασίες που έγιναν στη σπηλιά ήταν μία εκβάθυνση μεγάλου μέρους του πυθμένα, καθώς και η αντιστήριξη με μπετόν του εδάφους δίπλα στα εκκλησίδια, προκειμένου αυτά να μην καταρρεύσουν με την εκβάθυνση. Σε όλη την περίοδο των έξι περίπου χρόνων που διήρκεσαν τα έργα του 1977, αυτές ήταν οι μοναδικές εργασίες που έλαβαν χώρα στο εσωτερικό της σπηλιάς.

Θα ήταν αναμενόμενο, αν η σπηλιά, εκτός από χωροταξικό, αποτελούσε και το λειτουργικό/επιχειρησιακό επίκεντρο του όλου συμπλέγματος, να είχαν προχωρήσει στο εσωτερικό της και άλλες εργασίες, όπως για παράδειγμα στεγανοποίησης της οροφής, που τον χειμώνα ειδικά στάζει ακατάπαυστα. Θα έλεγε, λοιπόν, κανείς ότι οι σήραγγες που διανοίχτηκαν ήταν, όχι απλώς μέρη των έργων, αλλά μάλλον, από λειτουργικής άποψης, το σημαντικότερο τμήμα τους. Και στο σημείο αυτό θα πρέπει να θυμηθούμε και τη φιλοσοφία του υποπρογράμματος SHELF που, όπως είδαμε, προέβλεπε την κατασκευή σηράγγων («mineshaft tunnels», κατά λέξη – στοές τύπου μεταλλείων) σε μεγάλα βάθη, προκειμένου να επιβιώνουν από πυρηνικά πλήγματα. Στην περίπτωση της σπηλιάς, βέβαια, τα μεγάλα βάθη δε θα ήταν αναγκαία, καθώς αυτή, όπως και οι τεχνητές σήραγγες που κατασκευάστηκαν, διαθέτει την αναγκαία φυσική θωράκιση, λόγω των πολλών μέτρων περιβάλλοντος βράχου.

Μία άλλη παρατήρηση έχει να κάνει με το γεγονός ότι τα έργα που ξεκίνησαν πάλι τον Αύγουστο του 1990 διακόπηκαν πριν καν καλά–καλά αρχίσουν, το φθινόπωρο του ίδιου έτους. Και αυτό γίνεται ακόμη πιο περίεργο αν κανείς αναλογιστεί ότι, όπως προκύπτει από επίσημο έγγραφο του ΓΕΕΘΑ (ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ), η απόφαση για την επανέναρξη των έργων στη σπηλιά είχε ληφθεί ήδη από τον Αύγουστο του 1987. Τι ήταν, λοιπόν, εκείνο που οδήγησε στη ματαίωση των έργων σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα από την επανέναρξη τους; Σίγουρα όχι οι αντιδράσεις των πολιτών, που, άλλωστε, δεν είχαν εμποδίσει την εκτέλεση των εργασιών μεταξύ 1977 και 1983. Και εδώ υπάρχει μία ακόμα παρατήρηση: σε όλο το διάστημα από το 1977 ως τις μέρες μας, δεν υπήρξε ούτε μία επίσημη ανακοίνωση από πλευράς ΓΕΕΘΑ με κάποια, έστω γενικόλογη, αιτιολόγηση των έργων. Παρότι έγιναν σχετικές επερωτήσεις στη Βουλή, παρότι υπήρξαν –κυρίως για τα έργα του 1977– έντονες αντιδράσεις από πολύ κόσμο, το ΓΕΕΘΑ τήρησε σιγή ιχθύος. Θα μπορούσε κάλλιστα να είχε δοθεί μια έστω και τυπική –αληθής ή ψευδής– εξήγηση του τύπου «Στρατηγείο Αεροπορίας» ή κάτι τέτοιο. Ούτως ή άλλως, η κατασκευή των έργων αυτών μόνο απόρρητη δεν ήταν. Ούτως ή άλλως, η Αττική είναι γεμάτη από στρατιωτικές εγκαταστάσεις, και μια τυπική εξήγηση, οποιουδήποτε είδους, όπου θα τονιζόταν η αναγκαιότητα αυτού που επρόκειτο να κατασκευαστεί, θα μπορούσε να είχε καταλαγιάσει τις αντιδράσεις, παύοντας τις αστείες φημολογίες περί «πυρηνικής βάσης στην Πεντέλη».

Το επαναλαμβάνουμε: δεν είμαστε βέβαιοι για το σκοπό των έργων εκείνων. Μπορούμε, όμως, να κάνουμε κάποιες υποθέσεις βασιζόμενοι στα στοιχεία. Και, ακόμη κι αν οι υποθέσεις είναι τελικά λανθασμένες, τα ίδια τα στοιχεία της ιστορίας αυτής είναι αδιαμφισβήτητα.

ΕΠΟΜΕΝΗ ΣΕΛΙΔΑ