ΤΜΗΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

 

 

Χωρίς αμφιβολία αυτό που με γοήτευσε στην Πεντέλη ήταν ο συνδυασμός του φυσικού περιβάλλοντος με τα λείψανα των ανθρώπινων έργων. Βέβαια, τα τελευταία 25 χρόνια λειτουργίας των λατομείων ήταν καταστροφικά από όλες τις απόψεις. Ήταν τα χρόνια που η Αθήνα γέμισε πολυκατοικίες, και ο οικοδομικός αυτός οργασμός απαιτούσε άφθονο μάρμαρο. Μπροστά στο θέαμα των σύγχρονων εκμεταλλεύσεων, οι επιφάνειες των αρχαίων λατομείων είναι έργα τέχνης! Πρώτον, γιατί είναι πραγματικά χειροποίητες, ενώ οι νεότερες είναι κατακερματισμένες από τη χρήση εκρηκτικών, και δεύτερον γιατί η φύση είχε τον απαιτούμενο χρόνο για ν' αποκαταστήσει τις αλλοιώσεις εντάσσοντάς τες σε νέα αρμονία. Αλλά και η νοοτροπία ήταν εντελώς διαφορετική στην αρχαιότητα, ενώ υπήρχε πολιτεία της οποίας οι νόμοι εφαρμόζονταν.

 

Το λατομείο αυτό είναι από τα μεγάλα αρχαία (Λ4 κατά το τοπογραφικό διάγραμμα Κορρέ, "του Χανιώτη" για τους νταμαρτζήδες). Συγκρίνετε το άνω μέρος του όπου σώζονται αρχαίες επιφάνειες με τα λοιπά τοιχώματα. Οι δύο χρωματισμένες εκ των αρχαίων επιφανειών εικονίζονται στη δεξιά φωτο.

Τα σωζόμενα τμήματα του αρχαίου λιθόστρωτου δρόμου,[1] (από τη Σπηλιά μέχρι το λατομείο Μουζάκη), με τις εκατέρωθεν τετράγωνες οπές  για την υποδοχή ξύλινων πασσάλων, γύρω από τους οποίους τύλιγαν τα σχοινιά που επιβράδυναν τα έλκηθρα με τους ογκόλιθους,[2] μου προξενούν συναισθήματα που δεν μπορώ να νιώσω μπροστά στον Παρθενώνα. Διότι ο ναός πια αποτελεί παραφωνία στο περιβάλλον που βρίσκεται, ενώ η πολυκοσμία και η οχλοβοή δεν επιτρέπουν ν' ακούσεις τους τυχόν ψιθύρους. Αντιθέτως, και το παραμικρό ανθρώπινο ίχνος σε απρόσιτα σημεία μέσα σε βλάστηση με συναρπάζει. Ταπεινό και τις περισσότερες φορές ανώνυμο, με βοηθά να νιώσω το εφήμερο της ανθρώπινης ζωής όσο και το ξένος και παρεπίδημος. Ίσως αυτό να ήταν το άδηλο κίνητρο και πολλών άλλων επισκεπτών της Πεντέλης τους περασμένους αιώνες.

 

Αριστερά, το λιθόστρωτο στην άνω κατάληξή του μπροστά στη Σπηλιά. Δεξιά, 650 μ. χαμηλότερα, το κατώτερο σωζόμενο τμήμα του όπως φανερώθηκε μετά την πυρκαγιά 16/8/07.

Μέρος του τελευταίου αυτού τμήματος καταστράφηκε από την προς ΝΑ επέκταση του λατομείου Πολυχρονίου (από τις αρχές δεκαετίας '50 το πρώτον και κατόπιν από τους λαθρολατόμους το Δεκέμβριο 1989), ενώ η συνέχειά του προς την οδό Περικλέους είχε ήδη εξαφανιστεί  από το σπαστηροτριβείο Μουζάκη. (Βλ. και Α. Κ. Ορλάνδου, Τα υλικά δομής των αρχαίων Ελλήνων (τεύχος 2: τα μέταλλα, το ελεφαντοστούν, τα κονιάματα και οι λίθοι), 1958, σ. 93, υποσ. 1). Ο δε Γ. Λαδάς αναφέρει εκτεταμένη καταστροφή του λιθόστρωτου μεταξύ των ετών 1950-53 (βλ. Η ΣΠΗΛΙΑ ΤΗΣ ΠΕΝΤΕΛΗΣ  και ΑΠΑΝΤΗΣΙΣ εις επικρίσεις των βυζαντινολόγων καθηγητών Γ. Α. Σωτηρίου και Α. Κ. Ορλάνδου, 1963, σ. 19)

Αλλά και το άνω τμήμα ξηλώνεται λίγο-λίγο από τις συχνές διελεύσεις τετρακίνητων οχημάτων (οι μαυρίλες στις πέτρες είναι από τα λάστιχα). (Εδώ και εδώ μπορείτε να δείτε μερικά στιγμιότυπα από τη "φυσιολατρική" αυτή δραστηριότητα, που ταυτόχρονα "προστατεύει" και την αρχαία μας κληρονομιά). Η κατάσταση του λιθόστρωτου έχει επισημανθεί και από άλλους:

http://www.env.gr/myenv/nea/deltia/Deltio Tupou_Elliniki Etairia_Pagosmia Hmera Mnhmeion.doc

Μερικές από τις υποδοχές (η πάνω αριστερά είναι οριζόντια). Κατά τη διαδρομή του λιθόστρωτου διακρίνονται 35 ως 40 ακέραιες, σπασμένες, μετακινημένες (με τις αλλαγές στη βλάστηση, λόγω των αλλεπάλληλων πυρκαγιών, "έχασα" μερικές και αναβάλλω διαρκώς νέα καταμέτρηση).

Επίσης, υπάρχουν λίγες διάσπαρτες υποδοχές σε απομακρυσμένες περιοχές του βουνού (εκτός μιας μετακινημένης σίγουρα αρχαίας κοντά στο Νυμφαίο, οι λοιπές μάλλον είναι νεότερων εποχών).

«Η συνέχεια της ιστορίας του λατομείου μαρτυρείται από τα σπουδαία χριστιανικά μνημεία του. Τα ναΰδρια που στέκουν στην είσοδο του σπηλαίου από τον 11ο αι., τα περίφημα ανάγλυφα του 6ου αι. που σώζονται στο βράχο, στο ναΰδριο του Αγίου Σπυρίδωνος, τα λείψανα ενός τρίτου ναϋδρίου στη ΝΑ γωνία του λατομείου, διάφορα ασκητήρια, τρεις υδατοδεξαμενές κ.ά. Το ίδιο το σπήλαιο ήταν ιδεώδες και ως καταφύγιο. Ένα ισχυρό τείχος,[3] του οποίου σώζεται ακόμη το νότιο άκρο, κατελάμβανε όλο το πλάτος του στομίου του σπηλαίου. (...) Με την ίδρυση της Μονής Πεντέλης το 1578 από το Μητροπολίτη Ευρίπου Τιμόθεο, οι ασκητές της σπηλιάς και άλλοι από άλλα σημεία του Πεντελικού, συγκεντρώθηκαν στη Μονή εγκαταλείποντας τα ασκητήριά τους. Πολλές φορές χρησιμοποιήθηκαν (τα ασκητήρια της σπηλιάς) ως καταφύγια κατά τη διάρκεια πειρατικών και άλλων επιθέσεων, αλλά και λοιμών. Από τα μέσα του 17ου αι. κ.ε. είναι ένας από τους τόπους που συχνά επισκέπτονται οι φιλάρχαιοι περιηγητές. Τούτο μαρτυρείται όχι μόνο από τα ταξειδιωτικά ημερολόγια, αλλά και από τα πολυάριθμα ονόματα που χαράχτηκαν στους βράχους και στους τοίχους των ναϋδρίων». (Μ. Κορρές, Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα, σ. 79)

 

Εδώ, πρέπει να σημειώσω τη συχνή παρουσία αλλοδαπών [4] ακόμη και σήμερα,[5] με πρώτους τους Γερμανούς οι οποίοι εφοδιασμένοι με βιβλία, χάρτες και σχέδια, λόγω της βαυαροκρατίας, αισθάνονται την περιοχή κάπως δική τους![6]

Ένα λοιπόν από τα ενδιαφέροντα που ανέπτυξα κι εγώ στο βουνό ήταν και το της αρχαιολογίας όσον αφορά τη λατομική τέχνη. Έχω ερευνήσει επανειλημμένα όλα τα νταμάρια, για επιφάνειες με ίχνη αρχαίων λαξεύσεων και πιστεύω πως έχω την πληρέστερη εικόνα, από τους σύγχρονους τουλάχιστον ερευνητές. Κυριολεκτικά δεν έχω αφήσει πέτρα για πέτρα! Φυσικά το κύριο βάρος αυτής της έρευνας δόθηκε στη Σπηλιά, η οποία είναι από τα παλαιότερα και το καλύτερα σωζόμενο εκ των μεγάλων αρχαίων λατομείων. Εκεί, έχει κανείς την ευκαιρία να δει την τεχνική απόσπασης των όγκων από το μητρικό πέτρωμα σε όλη της την επίμοχθη μεγαλοπρέπεια.[7]

Το πιθανότερο είναι πως η Σπηλιά δεν είχε έξοδο προς την επιφάνεια, και έγινε προσιτή κατά την πρόοδο των αρχαίων εργασιών.

Την εικόνα που παρουσίαζε όταν ανακαλύφθηκε, δεν την ξέρουμε. Υπάρχει και η θεωρία πως ήταν

 

«...μικρά φυσικά  σπήλαια που ενώθηκαν τεχνητά και αποτελούν σήμερα ένα  θάλαμο». (Ιστορία, θρύλοι και παραδόσεις του Πεντελικού βουνού, Ι. Ιωάννου, σ. 119)

 

Παρόλο που έχω παρατηρήσει τα ίχνη λατομίας στο εσωτερικό της Σπηλιάς, είμαι υπέρ του ενός μεγάλου θαλάμου, και για τη γένεσή του συνηγορώ υπέρ της άποψης Κορρέ.[8] Πιθανολογώ πως έκοψαν μάρμαρο και από κάποιους καταπεσμένους όγκους της οροφής και ίσως διαμόρφωσαν λίγο την αίθουσα, όμως όλα δείχνουν πως η μεγάλη θολωτή Σπηλιά ήταν ήδη σχηματισμένη όταν τη βρήκαν.[9] Οπωσδήποτε, πρέπει ν' απομακρυνθεί η λατύπη για να φτάσουμε στον πυθμένα και να δούμε τι έχει συμβεί (σε όσα σημεία δεν καταστράφηκαν την περίοδο 1977-79).

Τα αναφερόμενα πηγάδια (3 βάραθρα) υπήρχαν στην προ των έργων εποχή στο βάθος της Σπηλιάς. Αυτό μάλλον δεν ήταν τυχαίο. Η εκεί επαφή του μαρμάρου με το σχιστόλιθο δημιουργεί τις συνθήκες για συγκέντρωση νερού, άρα και μεγαλύτερη διαλυτική δράση.[10] Γι' αυτό, στο ίδιο τμήμα της Σπηλιάς υπήρχαν ογκώδεις σταλακτιτικοί σχηματισμοί. Όμως συντάσσομαι με τη γνώμη ότι τα περισσότερα περάσματα που χωρούσε άνθρωπος ήταν απλώς τα κενά μεταξύ των καταπεσμένων ογκολίθων, που στο βάθος της Σπηλιάς είχαν συσσωρευτεί μέχρι την οροφή.[11]

 

Τα τρία βάραθρα μέσα σε κύκλους. Όμως κι εδώ υπάρχει διαφωνία για το ποιο ήταν το μεγάλο ή κεντρικό: πάνω αριστερά, βλέπουμε το κατά Μπαλάνο και δεξιά το κατά Μερδενισιάνο. Κάτω, το σχέδιο του βαράθρου από τον τελευταίο.

Αντιπροσωπευτικό απομεινάρι είναι το συγκρότημα που φαίνεται στο βάθος της Σπηλιάς, μέσα στο οποίο οδηγεί η τρύπα που βρίσκεται λίγο πάνω από το δάπεδό της [βλ. εδώ, σημ. 7]. 'Αγνωστο αν σχετίζεται με εκείνα τα πηγάδια. Ίσως να ήταν κάποιο παράπλευρο και τυφλό, που αποκαλύφθηκε με τα έργα του 1977.

Ακόμη καλύτερο δείγμα σώζεται στην αρχή της περιοχής που κάποτε ανηφόριζε προς τα πηγάδια. Από τον κυρίως θάλαμο ξεκινά φυσικό πέρασμα το οποίο έχει διευρυνθεί τεχνητά τουλάχιστον σε ένα στένωμα, και με την προσθήκη λίγων κτιστών βαθμίδων καταλήγει σε μικρό θάλαμο. Από εκεί, υπάρχει στενό και χαμηλό τριγωνικό τούνελ, που οδηγεί σε λεκάνη συλλογής νερού ("λίμνη").

   

Στην πρώτη φωτο, το λαξευμένο πέρασμα όπως το έβλεπαν μπαίνοντας στη δίοδο. Διακρίνονται τα ίχνη του βελονιού. Στη δεύτερη, το ίδιο σημείο από την αντίθετη πλευρά (βγαίνοντας δηλαδή), στο σημείο όπου συναντώνται η αρχική και η νεότερη διαδρομή. Στην τρίτη φωτο, αριστερά τα σκαλοπάτια. Δεξιά, ο μικρός θάλαμος από όπου αρχίζει το τριγωνικό πέρασμα προ το νερό.

Επικρατεί η πεποίθηση ότι το τριγωνικό τούνελ είναι τεχνητό. Έχω τη γνώμη πως αυτό ίσως αληθεύει εν μέρει. Να εξομάλυναν δηλαδή το δάπεδο προϋπάρχοντος περάσματος σχηματισμένου από τις πλευρές 2 όγκων που είχαν έρθει σ' επαφή υπό γωνία, κάτι συνηθισμένο σε διόδους σπηλαίων αυτού του τύπου.[12] Αλλά κι αυτό το δάπεδο δεν είναι εντελώς ομαλό, αφού πριν φτάσουμε στο νερό υπάρχει ενοχλητικό έπαρμα που συνεχίζει προς την αριστερή παρειά εν είδει αντηρίδας. 'Αλλωστε, δεν μπόρεσα να διακρίνω σίγουρα ίχνη εργαλείων.

Τα βέλη δείχνουν το εξόγκωμα.

Κατά τα έργα της Αεροπορίας η είσοδος αυτού του παλαιότατου έργου μπαζώθηκε.[13]

 

«Μόνον εσχάτως τολμηροί φυσιολάτρες της νεώτερης  γενιάς κατόρθωσαν  να διαπεράσουν τα νέα εμπόδια και να φτάσουν ως την πηγή». (Μ. Κορρές, Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα,  σ. 127 −βλ. και σ. 91)

 

Αυτό έγινε την άνοιξη του 1987,[14] οπότε ανοίχτηκε νέο πέρασμα (αριστερά της αρχαίας εισόδου) που συναντά την παλαιά διαδρομή στο σημείο με τα σκαλοπάτια.

Το κίτρινο βέλος δείχνει το νέο πέρασμα, και το κόκκινο δείχνει την αρχαία είσοδο.

Και τώρα το νερό, το οποίο τόσοι ξένοι περιηγητές εξύμνησαν −το τόσο διαυγές που πολλοί έπεφταν μέσα, γιατί δεν το έβλεπαν−, είναι ακατάλληλο προς πόσιν, αφού οι σύγχρονοι επισκέπτες πετούν στην πηγή πάσης φύσεως σκουπίδια (π.χ. μπαταρίες). Κι αυτό, πρώτη φορά εδώ και 2500 χρόνια ανθρώπινης παρουσίας στη Σπηλιά. Πραγματική βεβήλωση από ανθρώπους τόσο βαθιά χαλασμένους που έχουν χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Με δέος ευχαριστούσαν οι παλαιοί ακόμη και για μια γουλιά νερό στη γούβα ενός βράχου, γιατί η παρουσία του ήταν η ίδια η ζωή τους. Τώρα εμείς ξέρουμε ότι το νερό πωλείται στα περίπτερα και στα σουπερμάρκετ, γεγονός που δεν είναι κατ' ανάγκην κακό, κακό είναι ότι δεν το εκτιμά κανείς.

Όταν τα πράγματα ήταν ακόμη σχετικά καλά, με μόνο ένα σκουπιδάκι ν' αρμενίζει στην επιφάνεια του νερού.

'Αλλα ίχνη της ανθρώπινης παρουσίας στη Σπηλιά, που αποκαλύπτουν τη χρήση της:

α) Ίχνη λατόμησης στο βάθος της εσοχής πίσω απ' τον 'Αγιο Σπυρίδωνα (ίσως και εγκατάστασης, αφού υπάρχουν 3 μικροσκοπικές υποδοχές λαξευμένες σε δυσπρόσιτο σημείο, όπου δεν εξυπηρετούν καμία προφανή λατομική δραστηριότητα).

 

Στην πρώτη φωτο, η εσοχή. Στη δεύτερη, πάνω οι 3 υποδοχές και κάτω μερικά από τα λατομικά ίχνη.

Στο βόρειο τοίχωμα της Σπηλιάς ανάλογα ίχνη φτάνουν σχεδόν μέχρι την είσοδο για την υπόγεια πηγή (7 μέτρα πριν υπάρχει φωλιά σφήνας).

Η κατά την αρχαία τεχνική λαξευμένη σφηνιά.

β) Δοκοθήκες στο εσωτερικό, αριστερά της εισόδου, που υποστήριζαν στέγη ή πατωσιά.

 

Στην πρώτη φωτο, οι πέντε δοκοθήκες. Στη δεύτερη, οι τρεις πρώτες, από αντίθετες γωνίες.

Αν αυτές δεν μπορούν να χρονολογηθούν με ακρίβεια, υπάρχουν άλλες 2 μικρότερες υποδοχές σίγουρα αρχαίες, εφόσον βρίσκονταν θαμμένες στη λατύπη και αποκαλύφθηκαν κατά τα έργα 1977-78.

Η θέση τους είναι στο βόρειο τοίχωμα, έναντι των εκκλησιδίων, και η υψομετρική τους διαφορά ~2 μ.

γ) Στο αριστερό τοίχωμα, ακριβώς μετά τον χαρακτηριστικό συγκολλημένο σωρό από μικρές πέτρες και όστρακα, σώζεται κογχοειδής λαξευμένη εσοχή  η οποία θυμίζει μεν ανάλογη λατρευτικής χρήσης έξω απ' τη σπηλιά του Πάνα στην Πάρνηθα, αλλά είναι πολύ ρηχή.[15] Εικάζεται πως ήταν λυχνοστάτης, όμως δεν ξέρω αν συμφωνούν οι 3 −από μάλλον 4 αρχικά− συμμετρικές οπές εκατέρωθεν που κάτι στήριζαν. Εφόσον ήταν θαμμένη στην λατύπη, είναι έργο των αρχαίων.

ε) Οι επτά δέστρες (τρεις στο τοίχωμα αριστερά μέσα από το στόμιο και μία αμέσως μετά, εκεί που το τοίχωμα στρίβει ανατολικά, μία έξω από τα ναΰδρια πάνω δεξιά από το νοτιοδυτικό παράθυρο, μία μέσα στο ιερό του 'Αγιου Σπυρίδωνα πάνω αριστερά των ανάγλυφων και μία στη "σπηλιά" που έχει δημιουργηθεί από την πτώση του τοιχώματος ~64 μ. δυτικά της Σπηλιάς, όπου και ίχνη εστίας μεταγενέστερου "γύφτικου", δηλαδή σιδηρουργείου).[16] Είναι τεχνητά "διαμπερή" όπου μπορούσαν να περάσουν σκοινί για να κρεμάσουν διάφορα, να στερεώσουν κάποια λατομική μηχανή ή να δέσουν πιθανώς υποζύγια. Ότι τα στάβλιζαν και μέσα στη Σπηλιά δε χωράει αμφιβολία. 'Αλλωστε, στην υδατογραφία του 1836 βλέπουμε να εικονίζεται γάιδαρος, και, όπως είπαμε [βλ. εδώ, σημ. 55], τη δεκαετία '60 είχε κι ο Χανιώτης ένα μέσα στο "δωματιάκι".

Η χρονολόγηση κατασκευής τους μάλλον αδύνατη. Υποθέτω πως κάποιες δέστρες είναι αρχαίες, αφού αυτή που βρίσκεται στο ιερό πρέπει να φτιάχτηκε πριν χτιστεί ο 'Αγιος Σπυρίδων. Προς ενίσχυση της υπόθεσης έχουμε πανομοιότυπη όγδοη δέστρα που βρίσκεται σε εκτεθειμένο σήμερα τοίχωμα αρχαίου λατομείου (βορειοανατολικά από το καλύβι Περράκη [17]) και δε διαφέρει στην οξείδωση από αυτό.

 

Οι επτά δέστρες της Σπηλιάς (η όγδοη είναι αυτή που δεν έχει περασμένο το σκοινάκι). Από την έβδομη (με το βέλος) ίσως ήταν αναρτημένο σήμαντρο.

Πάλι δεν υπάρχει βεβαιότητα για τη χρονολόγηση, αφού το τοίχωμα μάλλον δεν είχε καταρρεύσει επί Βαυαρών (η δεξιά δέστρα έχει λαξευτεί σε προϋπάρχουσα δοκοθήκη, ενώ ούτε η σφηνιά μού φαίνεται αρχαία).

στ) Ο Ιωάννου (Σπηλαιολογικοί θησαυροί, ΥΕΝΕΔ, 30/6/82, επανάληψη 8/6/91) [18] υποστήριξε πως ο μεσαίος σταυρός στο μαρμάρινο "παγκάκι" έξω από τα εκκλησάκια πρέπει να λαξεύτηκε επί Θεοδοσίου, γιατί όμοιος υπάρχει στο ιερό του Διονύσου (που είχε μετατραπεί σε χριστιανικό ναό).

Πάνω, η χριστιανική παρέμβαση στο Διόνυσο. Κάτω, η αντίστοιχη στη Σπηλιά. (Το μόνο βέβαιο είναι πως οι σταυροί δεν έχουν λαξευτεί από το ίδιο χέρι, άλλωστε οι της Σπηλιάς φαίνονται πολύ μεταγενέστεροι).

Κατά τη γνώμη του ήταν μέλος αρχαίου ναού ή βωμού (όπως είπαμε, χρησιμοποιήθηκε ως υπέρθυρο στην πύλη του τείχους). Αν και αυτό είναι απλώς μια εικασία −ειδικά όσον αφορά το συγκεκριμένο μέλος− αφού οι 3 σταυροί είναι καθιερωμένο μοτίβο και θα σκαλίζονταν είτε το μαρμάρινο μέλος ήταν αρχαίο είτε όχι, υπάρχει και κάτι που συνηγορεί για την ύπαρξη βωμού. Ο βωμίσκος [19] (ή βάθρο;) που παρουσιάζει ο Μ. Κορρές (Από την Πεντέλη στον Παρθενώνα, σ. 88) έχει τελειωμένο κυμάτιο.

Το βέλος δείχνει το κυμάτιο. Όμοιο υπάρχει και στην απέναντι έδρα.

Λογικά, κατά ορισμένους από το χώρο της αρχαιολογίας, αυτό υποδεικνύει ότι προοριζόταν για επιτόπια χρήση, αφού δε θα διακινδύνευαν να σπάσει το κυμάτιο κατά τη μεταφορά.[20]

ζ) Και κάτι που έχει περάσει μάλλον χωρίς να του αποδοθεί η πρέπουσα σημασία από τους ενασχολουμένους με τη Σπηλιά: ο Μπαλάνος κατά τη διήγησή του περί ενός περίεργου τούνελ (Πέρα από το Αίνιγμα της Πεντέλης, σ. 29-37, 60-62, 64-67), λέει:

 

«Στη μικροσκοπική του είσοδο φτάνει κανείς ανηφορίζοντας ένα βράχο όπου υπάρχουν σκαλισμένα μικρά σκαλοπάτια. Τα σκαλοπάτια αυτά έχουν τόσο φαγωθεί από το χρόνο που δε διακρίνονται σχεδόν καθόλου». (αυ. σ. 30)

 

Η ύπαρξη αυτών των σκαλοπατιών είναι σημαντική, αφού κανείς δε θα έμπαινε στον κόπο να τα σκάψει στο βράχο αν δεν οδηγούσαν σε κάτι χρήσιμο που δεχόταν συχνές επισκέψεις. Βέβαια, το πιθανότερο είναι πως είχαν να κάνουν με την εκμετάλλευση κάθε πηγής νερού. Όμως, ποιος ξέρει; Η μνεία του Μπαλάνου είναι η μοναδική που έχω υπόψη μου.

Δυστυχώς, η θέση τους παραμένει εντελώς απροσδιόριστη, δεδομένου πως ο κύριος όγκος της εκσκαφής 1977-79 έγινε στο βάθος της Σπηλιάς και δεν απέμεινε κανένα σημείο αναφοράς. Ευτυχώς, παραθέτει 3 φωτογραφίες των σκαλοπατιών (αυ. σ. 34), οπότε δεν υπάρχει αμφιβολία για την ακρίβεια της παρατήρησης. Η τεχνοτροπία τους δεν αποκαλύπτει τίποτε για τη χρονολόγησή τους, αφού και σήμερα αν κάποιος ήθελε να ανεβαίνει με ασφάλεια μια γλιστερή επιφάνεια βράχου θα τα έκανε ακριβώς όμοια. Η μόνη θέση στο βουνό που έχω βρει ανάλογα σκαλοπάτια βρίσκεται στη βορειοανατολική Πεντέλη. Όμως εκεί εξυπηρετούσαν τις ανάγκες παλαιού λατομείου. Στο σημείο που οδηγούσαν υπάρχει επιγραφή από το 1908, επομένως τα σκαλοπάτια υπήρχαν τουλάχιστον από τότε. Το πιθανότερο είναι να λαξεύτηκαν στα τέλη του 19ου αι. όταν είχε δραστηριοποιηθεί στην περιοχή η αγγλική εταιρεία.

Αριστερά, από τη βάση προς την κορυφή των σκαλοπατιών και δεξιά το αντίθετο.

(Σκαλοπάτια έχουμε και στο κατέβασμα προς την είσοδο της σπηλιάς του Πάνα στην Πάρνηθα. Είναι περισσότερο προσεγμένα, επειδή η κλίση του βράχου είναι μεγάλη και οι υποδοχές χρησιμοποιούνται και ως πιασίματα).

Ό,τι άλλο (αν υπήρχε) καταστράφηκε λόγω της "εισβολής" ασκητών και περιηγητών (εν αντιθέσει με το άγνωστο μέχρι το 1952 Νυμφαίο [βλ. εδώ, σημ. 37]) ή αφαιρέθηκε. Αν, όπως είπαμε, η Σπηλιά χρησιμοποιήθηκε αρχικά για λατομείο (και στη συνέχεια ως χώρος ενδιαιτημάτων και εργαστηρίων), η πιθανότητα ύπαρξης ιερού (το πού ήταν αφιερωμένο είναι άλλο ζήτημα) παραμένει ισχυρότατη. Ειδικά στο χώρο της υπόγειας πηγής, που φρόντισαν να μην καταχώσουν παρά τις αλλεπάλληλες φάσεις απόθεσης λατύπης. Επομένως, περισσότερα στοιχεία για την αρχαία χρήση ίσως κρύβονται ακόμη κάτω απ' τη λατύπη που δεν αποκόμισε ο Σαραντόπουλος.

 

ΤΜΗΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

 

ΤΜΗΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ